Η προγραμματική πρόταση του Παύλου Πολάκη υπό το φως της πολιτικής θεωρίας του Νίκου Πουλαντζά
Θα ήταν εύκολο να διαβαστούν οι έξι πολιτικοί πυλώνες που διατύπωσα πιο ολοκληρωμένα το 2024 ,ως κατάλογος κυβερνητικών μέτρων. Είναι όμως κάτι παραπάνω. Συγκροτούν, δυνητικά, τα επιμέρους πεδία ενός ενιαίου σχεδίου δημοκρατικού και κοινωνικού μετασχηματισμού που περιλαμβάνει ανατροπή κρίσιμων μνημονιακών και νεοφιλελεύθερων ρυθμίσεων, ανασυγκρότηση της Δικαιοσύνης και της θεσμικής διαφάνειας, μετασχηματισμό του κράτους με ουσιαστική αποκέντρωση, ισχυρό κοινωνικό κράτος, νέο παραγωγικό μοντέλο, πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική.
Οι θέσεις αυτές κατατέθηκαν ως συμβολή στο πρόγραμμα που είχε ήδη διαμορφώσει ο ΣΥΡΙΖΑ–Προοδευτική Συμμαχία στο Συνέδριο του 2022 και επαναδιατυπώθηκαν την περίοδο που ήμουν υποψήφιος πρόεδρος το 2014 αλλά και στο 5ο Συνέδριο το 2025 ,αυτή τη φορά ως βάση μιας νέας πρότασης κυβερνώσας Αριστεράς. Ο κεντρικός τους προσανατολισμός είναι σαφής: ένα πρόγραμμα κατανοητό από την κοινωνία, αναγκαίο και εφαρμόσιμο, το οποίο ταυτόχρονα αναγνωρίζει καθαρά ποιες κοινωνικές δυνάμεις καλείται να εκπροσωπήσει. Αναδιανομή υπέρ της εργασίας, ανάκτηση του δημόσιου χαρακτήρα στρατηγικών αγαθών, παραγωγική ανασυγκρότηση και αποκατάσταση της δημοκρατικής λειτουργίας του κράτους αποτελούν άξονες της ίδιας κατεύθυνσης.
Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν εξαντλείται στο αν τα επιμέρους μέτρα είναι σωστά ή αναγκαία. Χρειάζεται και η θεωρητική και στρατηγική αρχή που θα τα συνδέσει σε μια συνολική πολιτική πρόταση. Χωρίς αυτήν, ακόμη και οι πιο ριζοσπαστικές εξαγγελίες κινδυνεύουν να παραμείνουν ένα άθροισμα καλών προθέσεων. Σε αυτό ακριβώς το σημείο η σκέψη του Νίκου Πουλαντζά γίνεται ξανά επίκαιρη.
Για τον Πουλαντζά το κράτος δεν είναι ένα ουδέτερο εργαλείο που περιμένει απλώς να αλλάξει χέρια, ούτε ένας μηχανισμός στην υπηρεσία μιας ομοιογενούς κυρίαρχης τάξης. Είναι η «υλική συμπύκνωση ενός συσχετισμού δυνάμεων» ανάμεσα σε τάξεις και κοινωνικές δυνάμεις. Οι κοινωνικές αντιθέσεις δεν βρίσκονται μόνο έξω από το κράτος. Αποτυπώνονται στη νομοθεσία, στη διοίκηση, στη Δικαιοσύνη, στην οικονομική πολιτική, στον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται τα δημόσια αγαθά. Το κράτος είναι, επομένως, πεδίο στρατηγικών συγκρούσεων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το έδαφος είναι ουδέτερο. Η ίδια η υλική του οργάνωση ευνοεί τους ήδη διαμορφωμένους συσχετισμούς εξουσίας.
Υπό αυτή την οπτική, οι έξι πυλώνες αποκτούν συνοχή εφόσον αντιμετωπιστούν ως έξι αλληλένδετα πεδία στα οποία επιχειρείται η αλλαγή του κοινωνικού συσχετισμού. Γιατί η κυβέρνηση μπορεί να κερδίζεται στις εκλογές, η εξουσία όμως μετασχηματίζεται μέσα στο κράτος και, ταυτόχρονα, μέσα στην κοινωνία.
1. Η ανατροπή των μνημονιακών ρυθμίσεων ως αλλαγή του κοινωνικού συσχετισμού
Ο πρώτος πυλώνας αφορά τη σταδιακή κατάργηση κρίσιμων μνημονιακών νόμων και νεοφιλελεύθερων επιλογών της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας. Στο επίκεντρο βρίσκονται η αποκατάσταση εργασιακών και κοινωνικών δικαιωμάτων, η ρύθμιση του ιδιωτικού χρέους, η προστασία της πρώτης κατοικίας, ο δημόσιος έλεγχος της ΔΕΗ, η δημιουργία δημόσιου τραπεζικού πυλώνα και η αλλαγή του τρόπου διαχείρισης της δημόσιας περιουσίας.
Αυτό δεν σημαίνει επιστροφή στην προ του 2010 κατάσταση. Τα μνημόνια δεν εξαντλήθηκαν σε έκτακτα δημοσιονομικά μέτρα. Άλλαξαν βαθύτερα τη σχέση εργασίας και κεφαλαίου, περιόρισαν τα περιθώρια άσκησης δημόσιας οικονομικής πολιτικής και μετέφεραν σημαντικό μέρος των αποφάσεων από τους δημοκρατικούς θεσμούς προς τις αγορές, τους πιστωτές και μηχανισμούς με περιορισμένη δημοκρατική λογοδοσία.
Στη γλώσσα του Πουλαντζά, οι μνημονιακές ρυθμίσεις υπήρξαν η υλική εγγραφή ενός νέου συσχετισμού δύναμης στο εσωτερικό του κράτους. Ενσωματώθηκαν στους νόμους, στη διοίκηση, στη φορολογία, στις εργασιακές σχέσεις, στη διαχείριση των δημόσιων αγαθών. Η ανατροπή τους είναι, επομένως, κάτι πολύ περισσότερο από νομική αποκατάσταση αφού σημαίνει τη μετατόπιση οικονομικής και πολιτικής ισχύος προς την εργασία, τους μικρομεσαίους, τους αγρότες και τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά.
Η σχετική αυτονομία του κράτους, κεντρική έννοια στη σκέψη του Πουλαντζά, βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα αυτή τη διαδικασία. Το κράτος δεν εκτελεί μηχανικά τις εντολές ενός μεμονωμένου επιχειρηματικού συμφέροντος. Λειτουργεί έτσι ώστε να διατηρεί τη συνοχή ενός ευρύτερου συνασπισμού εξουσίας και, ταυτόχρονα, να παρουσιάζει τις βασικές επιλογές του ως έκφραση του γενικού κοινωνικού συμφέροντος. Έτσι, η δημοσιονομική πειθαρχία εμφανίζεται ως ουδέτερη τεχνική αναγκαιότητα, ενώ το κρίσιμο πολιτικό ερώτημα μένει συχνά στο περιθώριο: ποιος πληρώνει την προσαρμογή και ποιος διατηρεί τα προνόμιά του;
Η κοινωνική βάση αυτού του πυλώνα είναι ευρεία και πραγματική. Περιλαμβάνει τους μισθωτούς που έχασαν εισόδημα και διαπραγματευτική δύναμη, τους συνταξιούχους, τους μικρομεσαίους που δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε τραπεζική χρηματοδότηση, τους αγρότες που πιέζονται από το κόστος παραγωγής, τους νέους που αποκλείονται όλο και περισσότερο από τη στέγη και τους πολίτες που παραμένουν εγκλωβισμένοι στο ιδιωτικό χρέος.
Η σταδιακή εφαρμογή ενός τέτοιου προγράμματος δεν συνιστά κατ’ ανάγκην υποχώρηση, εφόσον υπηρετεί μια σαφή στρατηγική. Μπορούν να προηγηθούν η προστασία της κατοικίας, μια γενναία ρύθμιση του ιδιωτικού χρέους, η ενίσχυση των συλλογικών διαπραγματεύσεων, ο δημόσιος έλεγχος της ενέργειας και η δημιουργία δημόσιου χρηματοδοτικού εργαλείου. Και πάνω σε αυτή τη βάση να ακολουθήσουν βαθύτερες παρεμβάσεις στη δημόσια περιουσία και στο παραγωγικό μοντέλο.
Ρεαλισμός, άλλωστε, δεν είναι η αποδοχή όσων έχουν ήδη επιβληθεί. Ρεαλισμός είναι να ξέρεις ποιον συσχετισμό πρέπει να αλλάξεις, ποιες κοινωνικές δυνάμεις μπορούν να τον αλλάξουν και με ποια σειρά μπορούν να γίνουν οι αναγκαίες ρήξεις.
2. Δικαιοσύνη και διαφάνεια ως προϋποθέσεις της δημοκρατικής αλλαγής
Ο δεύτερος πυλώνας αφορά τη Δικαιοσύνη, τη διαφάνεια και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Δεν αποτελεί απλώς ένα θεσμικό συμπλήρωμα του οικονομικού και κοινωνικού προγράμματος. Είναι βασική προϋπόθεση για να μπορεί αυτό το πρόγραμμα να εφαρμοστεί και να αποκτήσει δημοκρατική νομιμοποίηση.
Στον Πουλαντζά ο νόμος δεν στέκεται έξω από τις κοινωνικές συγκρούσεις. Οργανώνει τις σχέσεις εξουσίας, ορίζει τα επιτρεπτά όρια, και μας καθιστά όλους τυπικά ίσους μπροστά του ακόμη κι όταν οι πραγματικές μας δυνατότητες παραμένουν βαθιά άνισες. Την ίδια στιγμή, όμως, οι δημοκρατικές ελευθερίες, η ισονομία και οι θεσμικές εγγυήσεις αποτελούν πραγματικές κατακτήσεις των κοινωνικών αγώνων. Η Αριστερά δεν έχει λόγο να τις υποτιμήσει. Αντίθετα, έχει κάθε λόγο να επιδιώκει τη διεύρυνση και την εμβάθυνσή τους.
Εδώ ακριβώς αποκτά ιδαίτερη σημασία η έννοια του «αυταρχικού κρατισμού». Ο Πουλαντζάς περιέγραψε μια κατάσταση στην οποία οι δημοκρατικοί θεσμοί εξακολουθούν τυπικά να λειτουργούν, ενώ στην πράξη οι κρίσιμες αποφάσεις συγκεντρώνονται όλο και περισσότερο στην εκτελεστική εξουσία ενώ οι μηχανισμοί ελέγχου αποδυναμώνονται σταδιακά. Δεν χρειάζεται να καταργηθεί το Κοινοβούλιο. Αρκεί σταδιακά να περιοριστεί ο ουσιαστικός του ρόλος και να μετατραπεί σε χώρο επικύρωσης αποφάσεων που έχουν ήδη ληφθεί αλλού.
Η συγκέντρωση αρμοδιοτήτων στο επιτελικό κράτος, οι υποκλοπές, η υπόθεση του Predator, η επίκληση του απορρήτου, οι συγκρούσεις με ανεξάρτητες αρχές, η αδιαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και η εκτεταμένη προσφυγή σε απευθείας αναθέσεις δεν αποτελούν κατ’ ανάγκην όμοια περιστατικά. Μπορούν, ωστόσο, να διαβαστούν ως πλευρές μιας ευρύτερης αντίληψης για την άσκηση της εξουσίας: όχι μόνο ποιος αποφασίζει, αλλά και ποιος καθορίζει τους όρους με τους οποίους η εξουσία ελέγχεται.
Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι εδώ η σχέση της εκτελεστικής εξουσίας με τη Δικαιοσύνη. Η διαδικασία επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων, η βραδύτητα στην απονομή της δικαιοσύνης, η διαφορετική ταχύτητα με την οποία προχωρούν διάφορες υποθέσεις και η διάχυτη αίσθηση επιλεκτικής θεσμικής προστασίας μπορούν να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών. Η πολιτική επιρροή, άλλωστε, δεν χρειάζεται πάντοτε να παίρνει τη μορφή μιας άμεσης εντολής. Μπορεί να ασκείται μέσω διορισμών, εξαρτήσεων, καθυστερήσεων και επιλεκτικών προτεραιοτήτων.
Η προγραμματική πρόταση αποκτά εδώ συγκεκριμένο περιεχόμενο: αλλαγή της διαδικασίας επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων, ουσιαστική ενίσχυση της ανεξαρτησίας τους, επιτάχυνση της απονομής δικαιοσύνης, θωράκιση των ανεξάρτητων αρχών, διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και ουσιαστική προστασία των δημοσιογράφων και των μαρτύρων δημοσίου συμφέροντος.
Γιατί η αργή ή επιλεκτική Δικαιοσύνη δεν πλήττει όλους το ίδιο. Ο οικονομικά ισχυρός αντέχει το κόστος και τον χρόνο μιας μακράς διαδικασίας. Ο εργαζόμενος, ο μικρομεσαίος και ο πολίτης που συγκρούεται με έναν ισχυρό μηχανισμό συνήθως δεν τον αντέχουν. Η ισονομία, συνεπώς, δεν είναι μια αφηρημένη θεσμική αξία. Είναι ουσιαστική μορφή κοινωνικής ισότητας.
Μια δημοκρατική αλλαγή κρίνεται, τελικά, όχι μόνο από τις πολιτικές που εφαρμόζει αλλά και από τα όρια που είναι διατεθειμένη να θέσει στην ίδια της την εξουσία. Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να λειτουργεί ως προέκταση της κυβερνητικής ισχύος. Οφείλει να λειτουργεί ως πραγματικό θεσμικό της όριο.
3. Κράτος και τοπική αυτοδιοίκηση: η δημοκρατία ως ανακατανομή εξουσίας
Ο τρίτος πυλώνας αφορά τον μετασχηματισμό του κράτους και την ανακατανομή αρμοδιοτήτων και πόρων προς την τοπική αυτοδιοίκηση. Η θέση αυτή συνδέεται άμεσα με την αντίληψη του Πουλαντζά για το κράτος ως πεδίο στρατηγικών συγκρούσεων και όχι ως έναν ενιαίο, αμετάβλητο μηχανισμό.
Το βασικό πρόβλημα του σημερινού κράτους δεν είναι απλώς το μέγεθός του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο κατανέμει την ισχύ του. Παραμένει συγκεντρωτικό απέναντι στην κοινωνία και συχνά αδύναμο απέναντι στα οργανωμένα οικονομικά συμφέροντα. Ελέγχει τον πολίτη πολύ πιο εύκολα απ’ όσο ελέγχει αποτελεσματικά την αγορά. Συγκεντρώνει τις αποφάσεις στην κορυφή, ενώ ταυτόχρονα διαχέει τις ευθύνες προς τα κάτω.
Ούτε η νεοφιλελεύθερη συρρίκνωση ούτε η επιστροφή στον γραφειοκρατικό κρατισμό μπορούν να απαντήσουν σε αυτό το πρόβλημα. Χρειάζεται κράτος δυνατό εκεί που πρέπει να είναι δυνατό, δηλαδή στον στρατηγικό σχεδιασμό, στην προστασία των δημόσιων αγαθών, στην αναδιανομή και τον αποτελεσματικό έλεγχο της αγοράς. Ταυτόχρονα, όμως, πρέπει να είναι πιο αποκεντρωμένο, προσβάσιμο και ουσιαστικά συμμετοχικό στην καθημερινή του λειτουργία.
Η αυτοδιοίκηση γίνεται πεδίο ουσιαστικής δημοκρατίας μόνο όταν διαθέτει πραγματικές αρμοδιότητες, σταθερούς πόρους, τεχνική επάρκεια και σαφείς μηχανισμούς λογοδοσίας. Ένα διαφορετικό μοντέλο με μεταφορά ευθυνών χωρίς χρηματοδότηση δεν είναι αποκέντρωση αλλά διοικητική εγκατάλειψη.
Στον δημοκρατικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό, ο Πουλαντζάς δεν προτείνει ούτε την απλή κατάληψη των υφιστάμενων κρατικών μηχανισμών, ούτε όμως και την εγκατάλειψη της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Μιλά για τον μετασχηματισμό του κράτους από το εσωτερικό του, μαζί με την ανάπτυξη μορφών άμεσης και κοινωνικής δημοκρατίας έξω από αυτό. Πρόκειται για μια μακρά διαδικασία θεσμικών αλλαγών, κοινωνικών κινητοποιήσεων και διαδοχικών ρήξεων, όχι για μια στιγμιαία πράξη που λύνει τα πάντα.
Σήμερα, μια τέτοια λογική μπορεί να πάρει πολύ συγκεκριμένες μορφές με συμμετοχικούς προϋπολογισμούς, τοπικά δημοψηφίσματα, κοινωνικό έλεγχο των δημόσιων υπηρεσιών, ενεργειακές κοινότητες, αλλά και θεσμούς που επιτρέπουν σε εργαζόμενους και πολίτες να έχουν πραγματικό λόγο στη λήψη αποφάσεων.
Η δημοκρατία, άλλωστε, δεν εξαντλείται στην εκλογή εκείνων που αποφασίζουν. Ολοκληρώνεται όταν οι ίδιοι οι πολίτες αποκτούν ουσιαστικό μερίδιο στην απόφαση.
4. Κοινωνικό κράτος: από την ανακούφιση στην καθολικότητα των δικαιωμάτων
Ο τέταρτος πυλώνας αφορά ένα ισχυρό κοινωνικό κράτος, ικανό να ανταποκριθεί στις σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες: δημόσια Υγεία και Παιδεία, κοινωνική κατοικία, προστασία της εργασίας, αξιοπρεπείς μισθοί και συντάξεις, καθώς και δομές φροντίδας για τα παιδιά, τους ηλικιωμένους, τους χρονίως πάσχοντες και τα άτομα με αναπηρία.
Το κοινωνικό κράτος αποτελεί τη θεσμική έκφραση της κοινωνικής αλληλεγγύης και, ταυτόχρονα, την υλική βάση της δημοκρατικής ελευθερίας. Δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά ελεύθερος ένας πολίτης όταν η περίθαλψη, η μόρφωση, η στέγη ή η ασφάλεια των γηρατειών του εξαρτώνται αποκλειστικά από το ύψος του εισοδήματός του.
Στον Πουλαντζά το κράτος δεν λειτουργεί μόνο μέσω της καταστολής. Οργανώνει και παράγει κοινωνικές σχέσεις. Οι παροχές λειτουργούν ως μηχανισμός ενσωμάτωσης και ταυτόχρονα είναι κατάκτηση των λαϊκών τάξεων. Γι' αυτό το κοινωνικό κράτος δεν πρέπει ούτε να εξιδανικεύεται ούτε να εγκαταλείπεται. Χρειάζεται να αλλάξει χαρακτήρα και να μετασχηματιστεί από μηχανισμό επιλεκτικής ανακούφισης σε σύστημα καθολικών και κοινωνικά εγγυημένων δικαιωμάτων.
Η κοινωνική βάση αυτού του πυλώνα είναι πολύ ευρύτερη από όσους συνηθίζουμε να χαρακτηρίζουμε «οικονομικά ασθενέστερους». Αφορά κάθε οικογένεια που δυσκολεύεται να καλύψει το κόστος της κατοικίας, κάθε ασθενή που αναγκάζεται να καταφύγει στον ιδιωτικό τομέα, κάθε νέο άνθρωπο που αισθάνεται ότι η μόνη του διέξοδος είναι να φύγει από τη χώρα.
Εδώ ανήκει και η υπεράσπιση του άρθρου 16 και του δημόσιου πανεπιστημίου. Η διατύπωση «ναι στο άρθρο 16, αλλά όχι στην κατάργηση του νόμου Πιερρακάκη» δύσκολα μπορεί να παρουσιαστεί ως συνεκτική πολιτική σύνθεση, εφόσον στην πράξη αποδέχεται την παράκαμψη της συνταγματικής πρόβλεψης την οποία υποτίθεται ότι υπερασπίζεται. Η δημόσια εκπαίδευση δεν είναι μια αγορά τίτλων. Είναι θεσμός γνώσης, κοινωνικής κινητικότητας και δημοκρατίας.
Το κοινωνικό κράτος, λοιπόν, δεν είναι το κόστος της ανάπτυξης. Είναι η κοινωνική της υποδομή.
5. Νέο παραγωγικό μοντέλο: από την ανάπτυξη των αριθμών στην ανάπτυξη της κοινωνίας
Ο πέμπτος πυλώνας αφορά την παραγωγική ανασυγκρότηση. Η Ελλάδα δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στον μαζικό τουρισμό, στο real estate, στις εισαγωγές, στην κατανάλωση και στη χαμηλά αμειβόμενη εργασία. Χρειάζεται ένα διαφορετικό παραγωγικό υπόδειγμα, που να δίνει βάρος στην ανάπτυξη της πρωτογενούς παραγωγής, της βιομηχανίας, της έρευνας, της τεχνολογίας, της φαρμακευτικής παραγωγής, της αμυντικής βιομηχανίας και γενικότερα των δραστηριοτήτων υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Η θέση αυτή συνδέεται με την ανάλυση του Πουλαντζά για τον συνασπισμό εξουσίας. Οι διαφορετικές μερίδες του κεφαλαίου δεν έχουν πάντοτε ταυτόσημα συμφέροντα. Το χρηματοπιστωτικό, το κατασκευαστικό, το τουριστικό, το ενεργειακό και το παραγωγικό κεφάλαιο ανταγωνίζονται μεταξύ τους, ενώ το κράτος οργανώνει τη σχετική τους συνοχή υπό την ηγεμονία κάθε φορά της ισχυρότερης μερίδας.
Στη σημερινή Ελλάδα, το κυρίαρχο μοντέλο ευνοεί τη χρηματοπιστωτική συγκέντρωση, την εμπορευματοποίηση της γης, την εισαγωγική εξάρτηση και τις δραστηριότητες περιορισμένης παραγωγικής έντασης. Η αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου δεν είναι, επομένως, μια τεχνική άσκηση αύξησης του ΑΕΠ. Είναι ζήτημα κοινωνικής κατεύθυνσης της οικονομίας: τι παράγεται, από ποιον, με ποιους όρους και προς όφελος ποιων.
Εδώ αποκτούν στρατηγική σημασία η επαναφορά της ΔΕΗ υπό δημόσιο έλεγχο και η δημιουργία δημόσιου τραπεζικού πυλώνα, με τουλάχιστον μία τράπεζα υπό δημόσιο έλεγχο. Η ενέργεια και η πίστωση δεν είναι δύο αγορές ανάμεσα σε άλλες. Κρίνουν ποιος μπορεί να παράγει, ποιοι κλάδοι χρηματοδοτούνται, πού πηγαίνει η επένδυση, ποιες κοινωνικές ανάγκες αναγνωρίζονται ως παραγωγική προτεραιότητα.
Η πρόταση για ανάκτηση του ελέγχου της Εθνικής Τράπεζας επαναδιατυπώθηκε στο 5ο Συνέδριο ως χρηματοδοτικό εργαλείο μιας αριστερής κοινωνικής και παραγωγικής πολιτικής. Η αλλαγή του ιδιοκτησιακού ελέγχου, όμως, δεν αρκεί. Απαιτούνται επαγγελματική διοίκηση, διαφάνεια, μετρήσιμοι στόχοι και κοινωνική λογοδοσία. Αλλιώς ο δημόσιος έλεγχος θα αναπαραγάγει γραφειοκρατικές και πελατειακές λειτουργίες.
Η σκέψη του Πουλαντζά είναι χρήσιμη ακριβώς επειδή μας προφυλάσσει τόσο από τον νεοφιλελευθερισμό όσο και από έναν απλοϊκό κρατισμό. Το ερώτημα δεν τελειώνει στο ποιος κατέχει μια επιχείρηση. Συνεχίζεται στο ποιος αποφασίζει, ποιος ελέγχει και σε ποιον επιστρέφει η αξία που παράγεται.
Το πραγματικό δίλημμα, επομένως, δεν είναι «κράτος ή αγορά». Είναι δημοκρατικός έλεγχος ή ανεξέλεγκτη οικονομική ισχύς..
Ένα νέο παραγωγικό μοντέλο μπορεί να αποτελέσει τη βάση μιας ευρείας κοινωνικής συμμαχίας: εργαζόμενοι, μικρομεσαίοι, αγρότες, επιστήμονες, νέοι και συνολικά οι παραγωγικές δυνάμεις της χώρας μπορούν να βρουν κοινό συμφέρον σε μια τέτοια κατεύθυνση. Η κοινωνική βάση μιας κυβερνώσας Αριστεράς χτίζεται όταν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες αναγνωρίζουν ότι τα επιμέρους συμφέροντά τους μπορούν να συναντηθούν μέσα σε ένα κοινό σχέδιο.
6. Πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική: η κυριαρχία ως δυνατότητα απόφασης
Ο έκτος πυλώνας αφορά την εξωτερική πολιτική και την εθνική κυριαρχία. Ο Παύλος Πολάκης έχει υποστηρίξει ότι ο πατριωτισμός ανήκει στην Αριστερά και στον δημοκρατικό κόσμο, ότι τα κυριαρχικά δικαιώματα της χώρας θεμελιώνονται στο διεθνές δίκαιο και ότι, σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και περισσότερο πολυπολικός, η Ελλάδα χρειάζεται μια πραγματικά πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική.
Η εθνική κυριαρχία αποτελεί προϋπόθεση πραγματικής πολιτικής δυνατότητας. Όταν ένα πολιτικό υποκείμενο δεν μπορεί να αποφασίζει για τον παραγωγικό προσανατολισμό, τους φυσικούς πόρους, τη δημοσιονομική στρατηγική, την άμυνα και την εξωτερική πολιτική του, τότε τότε τα όρια της ίδιας της διακυβέρνησης στενεύουν δραστικά. Η πολιτική αποκτά ξανά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν υπάρχει και πραγματική δυνατότητα επιλογής.
Τίποτα από αυτά δεν βγαίνει έξω από την προβληματική του Πουλαντζά. Ο ίδιος ανέλυσε τη διεθνοποίηση του κεφαλαίου χωρίς να συμπεράνει ότι το εθνικό κράτος εξαφανίζεται. Αντίθετα, το κράτος παραμένει ο τόπος όπου οργανώνεται το διεθνοποιημένο κεφάλαιο, όπου εκφράζονται οι κοινωνικές αντιθέσεις, όπου διεξάγονται οι κοινωνικοί και πολιτικοί αγώνες. Οι διεθνείς εξαρτήσεις δεν το καταργούν. Εγγράφονται στο εσωτερικό του και επηρεάζουν τη στρατηγική του.
Πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική δεν σημαίνει απομονωτισμό, ούτε ίσες αποστάσεις από κάθε σύγκρουση σαν να μην υπάρχει άποψη. Σημαίνει να κρίνει η χώρα μόνη της, να συμμετέχει ενεργά και ισότιμα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, να υπερασπίζεται τα κυριαρχικά της δικαιώματα, να στηρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία και να αναπτύσσει σχέσεις τόσο με τα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο όσο και με τις αναδυόμενες δυνάμεις του διεθνούς συστήματος.
Σε μια περίοδο πολέμων, εξοπλιστικών ανταγωνισμών και αναδιάταξης του διεθνούς συστήματος, η Ελλάδα δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένος υποστηρικτής των επιλογών τρίτων. Οφείλει να λειτουργεί ως ισότιμος σύμμαχος, με δικά της συμφέροντα, δικές της αρχές και ευθύνη απέναντι στην ειρήνη και στο διεθνές δίκαιο. Γιατί μια συμμαχία που στερείται ισοτιμίας κινδυνεύει να μετατραπεί σε σχέση εξάρτησης, όπως κι αν ονομαστεί.
Έτσι, ο πατριωτισμός της Αριστεράς αποκτά συγκεκριμένο κοινωνικό και πολιτικό περιεχόμενο. Περιλαμβάνει την παραγωγική αυτοδυναμία, την προστασία των φυσικών πόρων, την ενεργειακή και διατροφική ασφάλεια, την κοινωνική συνοχή και, τελικά, τη δυνατότητα ενός λαού να αποφασίζει δημοκρατικά για το μέλλον του.
Από τους έξι πυλώνες σε ένα ενιαίο πολιτικό σχέδιο
Οι έξι πυλώνες δεν είναι έξι ανεξάρτητα κεφάλαια που μπορούν απλώς να τοποθετηθούν το ένα δίπλα στο άλλο. Τους συνδέει μια κοινή πολιτική λογική και, κυρίως, μια συγκεκριμένη αντίληψη για το πώς αλλάζει ο κοινωνικός συσχετισμός.
Η ανατροπή των νεοφιλελεύθερων ρυθμίσεων επιχειρεί να μεταβάλλει τον συσχετισμό υπέρ της εργασίας. Η Δικαιοσύνη και η διαφάνεια περιορίζουν την αυθαίρετη άσκηση της εξουσίας. Η αποκέντρωση μεταφέρει αρμοδιότητες και δυνατότητα απόφασης πιο κοντά στην κοινωνία. Το κοινωνικό κράτος δημιουργεί τις υλικές προϋποθέσεις της ελευθερίας. Το νέο παραγωγικό μοντέλο εξασφαλίζει την οικονομική βάση πάνω στην οποία μπορεί να στηριχθεί μια διαφορετική κοινωνική πολιτική. Η πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική προστατεύει το πεδίο μέσα στο οποίο μπορεί να ασκηθεί μια ουσιαστικά δημοκρατική διακυβέρνηση.
Αυτή είναι και η συνολική συμβολή της σκέψης του Πουλαντζά. Το κράτος δεν αλλάζει με μία κυβερνητική απόφαση ούτε μετασχηματίζεται αυτόματα επειδή άλλαξε η κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αλλάζει μέσα από κοινωνικούς αγώνες, θεσμικές μεταρρυθμίσεις, δημοκρατικές ρήξεις και νέες μορφές συμμετοχής, σε μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο και κοινωνική κινητοποίηση. Ο δημοκρατικός δρόμος προς τον σοσιαλισμό προϋποθέτει τον συνδυασμό της κυβερνητικής εξουσίας με μια ενεργή κοινωνία, της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας με τη συμμετοχή, του δημόσιου σχεδιασμού με τον κοινωνικό έλεγχο.
Οι έξι πυλώνες στέκουν μαζί όταν υπηρετούν έναν κοινό στόχο: να αλλάξει ο κοινωνικός συσχετισμός υπέρ της εργασίας, των μικρομεσαίων, των αγροτών, των νέων και όλων όσοι εξαρτούν την αξιοπρέπεια και την ελευθερία τους από την ποιότητα των δημόσιων αγαθών και τη δυνατότητά τους να συμμετέχουν στις αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή τους.
Πάνω σε αυτή τη βάση μπορεί να συγκροτηθεί μια νέα προοδευτική πλειοψηφία. Όχι ως άθροισμα κομματικών ηγεσιών σε ένα δελτίο Τύπου, αλλά ως κοινωνικό και πολιτικό μπλοκ με κοινό πρόγραμμα, αναγνωρίσιμες κοινωνικές αναφορές και σαφή κατεύθυνση διακυβέρνησης.
Μια προοδευτική διακυβέρνηση της αλλαγής, με την Αριστερά σε πρωταγωνιστικό ρόλο, οφείλει να μετασχηματίσει τους θεσμούς, να ανακτήσει τον δημόσιο έλεγχο των στρατηγικών αγαθών, να αναδιανείμει οικονομική και πολιτική ισχύ και να δημιουργήσει νέες μορφές κοινωνικής συμμετοχής.
Γιατί, ΤΕΛΙΚΑ, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κυβερνήσει. Είναι και ποιοι θα αποκτήσουν δύναμη μέσα από τη νέα διακυβέρνηση. Εκεί κρίνεται αν ένα πρόγραμμα είναι απλώς κυβερνητικό ή αν μπορεί πράγματι να χαρακτηριστεί αριστερό.
